گاهی دو نفر در شرایط تقریباً مشابهی قرار می‌گیرند، اما واکنش آن‌ها به اتفاقات یکسان نیست. یکی بعد از مدتی می‌تواند خودش را با شرایط جدید سازگار کند و قدم بعدی را بردارد؛ دیگری ممکن است مدت زیادی درگیر فشار روانی بماند و احساس کند توان ادامه دادن ندارد.
چرا چنین تفاوتی به وجود می‌آید؟
آیا بعضی افراد از ابتدا تاب‌آوری بیشتری دارند؟ آیا تجربه‌های کودکی در این موضوع نقش دارند؟ آیا فشارهای اقتصادی، شکست‌های گذشته یا نوع تربیت خانواده می‌توانند توان مقابله با مشکلات را کاهش دهند؟
پاسخ این است که علت تاب‌آوری پایین معمولاً یک عامل مشخص نیست. این وضعیت می‌تواند از ترکیب تجربه‌های گذشته، شرایط فعلی زندگی، مهارت‌های روان‌شناختی، کیفیت روابط و منابعی که در اختیار فرد قرار دارد شکل بگیرد.
برای مثال، کسی که در کودکی حمایت عاطفی کافی دریافت نکرده، سال‌ها با فشار اقتصادی زندگی کرده و در بزرگسالی نیز شبکه حمایتی محدودی دارد، ممکن است هنگام مواجهه با یک بحران جدید منابع روانی کمتری برای سازگاری در اختیار داشته باشد.
البته این به معنای سرنوشت قطعی نیست. تجربه‌های دشوار گذشته لزوماً به تاب‌آوری پایین در تمام عمر منجر نمی‌شوند و شرایط فعلی نیز می‌توانند تغییر کنند.
در مقاله تاب‌آوری چیست؟ با مفهوم Resilience و معنای سازگاری با شرایط دشوار آشنا شدیم. در این مقاله می‌خواهیم یک قدم عمیق‌تر برویم و ریشه‌هایی را بررسی کنیم که ممکن است توانایی فرد برای مقابله با فشارهای زندگی را کاهش دهند.
علت تاب‌آوری پایین چیست و از کجا شکل می‌گیرد؟
برای شناخت علت تاب‌آوری پایین باید به سه سطح توجه کنیم:
- سطح فردی: باورها، شیوه تفکر، مهارت‌های مدیریت احساسات و تجربه‌های روان‌شناختی فرد.
- سطح خانوادگی و اجتماعی: نوع تربیت، کیفیت روابط، میزان حمایت و تجربه‌های ارتباطی.
- سطح محیطی و اقتصادی: امنیت مالی، شرایط شغلی، دسترسی به امکانات و میزان فشارهای بیرونی.
این سه سطح از یکدیگر جدا نیستند. ممکن است شرایط اقتصادی نامناسب، تنش خانوادگی ایجاد کند؛ تنش خانوادگی خواب و آرامش فرد را مختل کند و خستگی مداوم نیز توان مدیریت هیجان را کاهش دهد.
بنابراین وقتی از ریشه‌های تاب‌آوری پایین صحبت می‌کنیم، نباید همه مسئولیت را به شخصیت فرد نسبت دهیم. گاهی مسئله فقط کمبود مهارت نیست؛ بلکه فرد مدت زیادی در شرایطی زندگی کرده که فرصت کافی برای بازیابی و دریافت حمایت نداشته است.
در ادامه، ۹ عامل مهم را بررسی می‌کنیم.
۱. تجربه کودکی بدون امنیت عاطفی و حمایت کافی
یکی از ریشه‌هایی که می‌تواند بر شکل‌گیری تاب‌آوری در بزرگسالی اثر بگذارد، تجربه‌های دوران کودکی است.
کودک برای شناخت جهان به احساس امنیت نیاز دارد. او باید بداند وقتی می‌ترسد، اشتباه می‌کند، ناراحت می‌شود یا با مشکلی روبه‌رو می‌شود، فردی قابل اعتماد وجود دارد که به حرف‌هایش گوش بدهد و به او کمک کند.
این احساس امنیت فقط با تأمین غذا، لباس و امکانات مادی ایجاد نمی‌شود. کودک به توجه، محبت، ثبات رفتاری و پذیرش عاطفی نیز نیاز دارد.
تصور کنید کودکی در خانواده‌ای بزرگ می‌شود که در آن:
- احساسات او جدی گرفته نمی‌شوند.
- برای اشتباه کردن مرتب سرزنش می‌شود.
- محبت والدین به رفتار و موفقیت او وابسته است.
- فضای خانه پر از تنش و پیش‌بینی‌ناپذیری است.
- هنگام ترس یا ناراحتی، حمایت کافی دریافت نمی‌کند.
چنین تجربه‌هایی ممکن است بر تصویری که کودک از خودش و جهان می‌سازد اثر بگذارند.
او ممکن است به‌تدریج یاد بگیرد که برای پذیرفته شدن نباید اشتباه کند، نباید احساساتش را نشان دهد یا نمی‌تواند در زمان سختی روی دیگران حساب کند.
این الگوها در بزرگسالی نیز ممکن است ادامه پیدا کنند. فرد در مواجهه با مشکل به‌جای درخواست کمک، همه فشار را به‌تنهایی تحمل کند یا از اشتباه کردن چنان بترسد که توان تصمیم‌گیری‌اش کاهش پیدا کند.
البته همه افرادی که کودکی دشواری داشته‌اند، تاب‌آوری پایینی ندارند. وجود یک رابطه امن با یکی از اعضای خانواده، معلم، مربی یا فرد قابل اعتماد می‌تواند نقش حمایتی مهمی داشته باشد.
نکته مهم این است که تجربه کودکی می‌تواند یکی از ریشه‌ها باشد، اما آینده روانی انسان را به‌طور قطعی تعیین نمی‌کند.
۲. قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض استرس و فشارهای حل‌نشده
بدن و ذهن انسان برای مقابله با فشار طراحی شده‌اند، اما این توانایی به معنای تحمل بی‌پایان استرس نیست.
وقتی فرد با یک مشکل روبه‌رو می‌شود، معمولاً بخشی از انرژی روانی و جسمی خود را برای مدیریت آن صرف می‌کند. اگر پس از مدتی فرصت استراحت و بازیابی داشته باشد، می‌تواند دوباره به تعادل نزدیک شود.
اما شرایط زمانی دشوارتر می‌شود که فشارها پشت سر هم اتفاق بیفتند.
برای مثال، فردی را تصور کنید که هم‌زمان با چند مسئله روبه‌رو است:
- درآمدش با هزینه‌های زندگی تناسب ندارد.
- در محیط کار امنیت شغلی کافی ندارد.
- مسئولیت مراقبت از اعضای خانواده را بر عهده دارد.
- درباره آینده خود و فرزندانش نگران است.
- فرصت کافی برای استراحت و رسیدگی به خودش ندارد.
در چنین شرایطی، ذهن همیشه در حالت آماده‌باش باقی می‌ماند.
حتی وقتی مشکل خاصی در همان لحظه وجود ندارد، فرد ممکن است همچنان درگیر نگرانی درباره اتفاق بعدی باشد.
اگر این وضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، منابع روانی فرد به‌تدریج فرسوده می‌شوند. در نتیجه ممکن است برای مدیریت یک مشکل جدید، انرژی و تمرکز کمتری داشته باشد.
این موضوع یکی از پاسخ‌های مهم به پرسش علت تاب‌آوری پایین است: گاهی فرد مهارت‌های لازم را دارد، اما فشارهای مداوم فرصت استفاده از آن‌ها را از او گرفته‌اند.
برای همین نباید از کسی که مدت‌ها زیر فشار بوده انتظار داشته باشیم فقط با یک جمله انگیزشی دوباره به شرایط عادی برگردد.
گاهی پیش از تقویت مهارت‌های روانی، لازم است بخشی از فشارهای زندگی کاهش پیدا کند و فرصت بازیابی فراهم شود.
۳. تجربه تروما، فقدان یا شکست‌های پی‌درپی بدون فرصت بازیابی
بعضی اتفاقات زندگی تأثیر عمیق‌تری از یک مشکل روزمره دارند.
از دست دادن یکی از عزیزان، تجربه خشونت، تصادف، بیماری جدی، جنگ، مهاجرت اجباری، ورشکستگی یا فروپاشی یک رابطه مهم می‌توانند تجربه‌هایی باشند که سازگاری با آن‌ها زمان و حمایت بیشتری نیاز دارد.
گاهی فرد پس از یک اتفاق دشوار فرصت کافی برای پردازش تجربه خود پیدا نمی‌کند و مجبور می‌شود خیلی زود با مسئولیت‌ها و مشکلات بعدی روبه‌رو شود.
برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که شغلش را از دست داده است. هنوز از نظر روانی با این اتفاق کنار نیامده که با نگرانی‌های مالی، اختلاف خانوادگی و فشارهای جدید روبه‌رو می‌شود.
در این شرایط، تجربه‌های دشوار روی یکدیگر انباشته می‌شوند.
ممکن است فرد احساس کند دیگر توان تحمل اتفاق تازه‌ای را ندارد.
نکته مهم این است که تجربه سخت به‌تنهایی به معنای کاهش قطعی تاب‌آوری نیست. نوع اتفاق، شدت و مدت آن، شرایط فرد، حمایت اطرافیان و فرصت بازیابی همگی اهمیت دارند.
گاهی افراد پس از تجربه‌های بسیار دشوار نیز می‌توانند به‌تدریج احساس امنیت، معنا و توانایی خود را بازسازی کنند.
اما اگر تجربه‌های آسیب‌زا بدون حمایت و رسیدگی باقی بمانند، ممکن است در مواجهه با فشارهای بعدی اثرگذار باشند.
۴. شکل‌گیری درماندگی آموخته‌شده و باور به بی‌اثر بودن تلاش
یکی دیگر از ریشه‌های مهم تاب‌آوری پایین می‌تواند تجربه مکرر بی‌اثر بودن تلاش باشد.
تصور کنید فردی چندین بار برای بهتر کردن شرایط زندگی خود تلاش کرده، اما هر بار با مانعی روبه‌رو شده است.
برای پیدا کردن شغل اقدام کرده، اما نتیجه نگرفته است.
برای حل یک اختلاف خانوادگی گفت‌وگو کرده، اما شرایط تغییر نکرده است.
برای بهبود وضعیت مالی برنامه‌ریزی کرده، اما اتفاقات بیرونی تمام برنامه‌هایش را به‌هم زده‌اند.
اگر این تجربه‌ها بارها تکرار شوند، ممکن است فرد به این نتیجه برسد که تلاش کردن فایده‌ای ندارد.
در روان‌شناسی، مفهوم «درماندگی آموخته‌شده» به الگویی اشاره دارد که در آن فرد پس از تجربه مکرر ناتوانی در کنترل شرایط، ممکن است حتی در موقعیت‌هایی که امکان اقدام دارد نیز کمتر تلاش کند.
این وضعیت می‌تواند به شکل‌گیری یک باور محدودکننده منجر شود:
«هر کاری انجام بدهم، نتیجه تغییر نمی‌کند.»
تفاوت مهمی میان پذیرش محدودیت‌ها و تسلیم شدن در برابر همه شرایط وجود دارد.
پذیرش یعنی بدانیم چه چیزهایی در کنترل ما نیستند.
درماندگی یعنی به دلیل نداشتن کنترل کامل، حتی از اقدام در بخش‌های قابل‌کنترل نیز دست بکشیم.
برای مثال، ممکن است فرد نتواند شرایط کلی بازار کار را تغییر دهد، اما همچنان بتواند مهارت جدیدی یاد بگیرد، رزومه خود را بهبود دهد یا فرصت‌های شغلی دیگری را بررسی کند.
وقتی فرد دوباره تجربه کند که بعضی اقدامات کوچک او نتیجه دارند، ممکن است احساس اثرگذاری و اعتمادش به توانایی خود را بازسازی کند.
۵. کمال‌گرایی، خودسرزنشی و باورهای انعطاف‌ناپذیر
نوع نگاه ما به اتفاقات می‌تواند بر نحوه مواجهه‌مان با آن‌ها اثر بگذارد.
دو نفر ممکن است در یک آزمون شکست بخورند، اما برداشت متفاوتی از آن داشته باشند.
یکی می‌گوید:
«این بار نتیجه خوبی نگرفتم. باید ببینم کجای کارم نیاز به اصلاح دارد.»
دیگری می‌گوید:
«من هیچ‌وقت موفق نمی‌شوم. اگر نتوانستم این کار را انجام بدهم، یعنی به‌اندازه کافی توانمند نیستم.»
اتفاق بیرونی مشابه است، اما معنایی که هر فرد به آن می‌دهد متفاوت است.
برخی باورهای انعطاف‌ناپذیر می‌توانند مدیریت فشار را دشوارتر کنند. برای مثال:
- «من نباید هیچ‌وقت اشتباه کنم.»
- «اگر دیگران از من ناراضی باشند، یعنی آدم ارزشمندی نیستم.»
- «همه چیز باید دقیقاً مطابق برنامه من پیش برود.»
- «اگر نتوانم بهترین نتیجه را بگیرم، اصلاً تلاش کردن فایده ندارد.»
- «من باید همیشه قوی باشم و نباید از کسی کمک بخواهم.»
این باورها باعث می‌شوند فرد برای هر اتفاقی هزینه روانی بیشتری پرداخت کند.
کمال‌گرایی نیز می‌تواند در این مسیر نقش داشته باشد. فرد کمال‌گرا گاهی به‌جای تمرکز بر پیشرفت، تمام توجه خود را به فاصله میان نتیجه واقعی و نتیجه ایده‌آل معطوف می‌کند.
در نتیجه حتی موفقیت‌های کوچک نیز برایش رضایت‌بخش نیستند.
تاب‌آوری به معنای بی‌اهمیت دانستن کیفیت کار یا کنار گذاشتن هدف‌های بزرگ نیست. بلکه یعنی بتوانیم در کنار داشتن هدف، با اشتباه و نتیجه ناقص نیز برخورد سازنده‌ای داشته باشیم.
هرچه نگاه ما انعطاف‌پذیرتر باشد، احتمال اینکه یک اتفاق دشوار را به حکمی درباره تمام شخصیت و آینده خود تبدیل کنیم کمتر می‌شود.
۶. یاد نگرفتن مهارت‌های تنظیم هیجان و مقابله با فشار
هیچ‌کس صرفاً با بزرگ شدن، تمام مهارت‌های مدیریت احساسات را به‌صورت کامل یاد نمی‌گیرد.
بعضی افراد در خانواده‌هایی رشد می‌کنند که درباره احساسات گفت‌وگو نمی‌شود. به آن‌ها یاد داده نمی‌شود چگونه خشم، ترس، غم یا نگرانی خود را بشناسند و با آن برخورد کنند.
گاهی نیز به کودک گفته می‌شود:
«گریه نکن.»
«نترس.»
«این‌قدر حساس نباش.»
«باید خودت را کنترل کنی.»
اما کمتر به او آموزش داده می‌شود که وقتی ناراحت است دقیقاً چه کاری انجام دهد.
در نتیجه فرد ممکن است در بزرگسالی برای مقابله با فشار فقط چند روش محدود داشته باشد؛ مثلاً سکوت، سرکوب احساسات، فرار از مسئله یا واکنش‌های عجولانه.
تنظیم هیجان به معنای حذف احساسات ناخوشایند نیست.
یعنی بتوانیم احساس خود را تشخیص دهیم، علت آن را بهتر بفهمیم و بدون اینکه کاملاً تحت تأثیر آن قرار بگیریم، واکنش مناسبی انتخاب کنیم.
برای مثال، فردی که از یک اتفاق عصبانی شده است، می‌تواند ابتدا به خودش فرصت آرام شدن بدهد و بعد درباره موضوع تصمیم بگیرد.
این مهارت‌ها آموختنی هستند.
بنابراین اگر فردی در گذشته فرصت یادگیری آن‌ها را نداشته، به این معنا نیست که در آینده نیز نمی‌تواند آن‌ها را کسب کند.
۷. کمبود روابط امن و حمایت اجتماعی
انسان موجودی اجتماعی است و کیفیت روابط او می‌تواند در نحوه مواجهه با مشکلات نقش مهمی داشته باشد.
وقتی فرد در زندگی خود کسی را دارد که بتواند بدون ترس از قضاوت با او صحبت کند، معمولاً منابع بیشتری برای مواجهه با فشار در اختیار خواهد داشت.
حمایت اجتماعی فقط به معنای کمک مالی یا حل مستقیم مشکل نیست.
گاهی شنیده شدن، دریافت همدلی، مشورت گرفتن یا حتی حضور یک فرد قابل اعتماد می‌تواند به کاهش فشار کمک کند.
در مقابل، تنهایی طولانی‌مدت، روابط پرتنش، بی‌اعتمادی و نداشتن شبکه حمایتی ممکن است عبور از شرایط سخت را دشوارتر کنند.
برای مثال، فردی که با مشکل شغلی روبه‌رو شده است، اگر بتواند با یک دوست باتجربه گفت‌وگو کند، ممکن است راه‌حل‌هایی ببیند که در تنهایی به ذهنش نمی‌رسیدند.
اما اگر احساس کند هیچ‌کس او را درک نمی‌کند، ممکن است فشار بیشتری را به‌تنهایی تحمل کند.
البته منظور این نیست که هر رابطه‌ای می‌تواند منبع حمایت باشد. رابطه‌ای که همراه با تحقیر، تهدید، کنترل یا سرزنش مداوم است، لزوماً به تقویت تاب‌آوری کمک نمی‌کند.
کیفیت رابطه اهمیت بیشتری از تعداد ارتباطات دارد.
گاهی داشتن حتی یک رابطه امن و قابل اعتماد می‌تواند نقطه اتکای مهمی در زندگی باشد.
۸. ناامنی اقتصادی و محدودیت منابع و فرصت‌ها
یکی از نکاتی که در بحث تاب‌آوری نباید نادیده گرفته شود، شرایط اقتصادی و اجتماعی است.
گاهی در مطالب رشد فردی طوری صحبت می‌شود که انگار تمام مشکلات با تغییر نگرش و تقویت ذهن حل می‌شوند.
اما واقعیت این است که شرایط زندگی افراد یکسان نیست.
کسی که امنیت شغلی، درآمد مناسب، مسکن پایدار و دسترسی به خدمات حمایتی دارد، ممکن است در مواجهه با یک بحران گزینه‌های بیشتری در اختیار داشته باشد.
در مقابل، فردی که با بیکاری، بدهی، تورم، هزینه‌های درمان یا نبود فرصت‌های شغلی روبه‌رو است، ممکن است فشار بیشتری را تجربه کند.
برای مثال، از دست دادن شغل برای یک فرد دارای پس‌انداز و حمایت خانوادگی با فردی که هیچ پشتوانه مالی ندارد، پیامدهای یکسانی ندارد.
فرد دوم ممکن است هم‌زمان با نگرانی درباره آینده شغلی، نگران اجاره خانه، هزینه‌های ضروری و تأمین نیازهای خانواده نیز باشد.
در چنین شرایطی، کاهش تاب‌آوری را نمی‌توان فقط به ضعف شخصیت یا کمبود اراده نسبت داد.
شرایط اقتصادی می‌تواند میزان مواجهه با استرس را افزایش دهد و دسترسی به منابع لازم برای بازیابی را محدود کند.
پژوهش‌های جدید نیز نشان می‌دهند که عوامل فردی، اجتماعی و ساختاری باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. در یک پژوهش درباره عوامل فردی، اجتماعی و اقتصادی تاب‌آوری، نقش عواملی مانند حمایت خانوادگی، شبکه‌های اجتماعی، تنظیم هیجان، امنیت اقتصادی و دسترسی به منابع بررسی شده است.
این نگاه کمک می‌کند به‌جای سرزنش افراد، شرایط واقعی زندگی آن‌ها را نیز درک کنیم.
۹. فرسودگی جسمی، کم‌خوابی و نادیده گرفتن نیازهای بدن
ذهن و بدن از یکدیگر جدا نیستند.
وقتی بدن برای مدت طولانی خسته باشد، مدیریت فشارهای روانی نیز ممکن است دشوارتر شود.
کمبود خواب، دردهای مزمن، بیماری، تغذیه نامناسب و فعالیت بدنی ناکافی می‌توانند بر انرژی، تمرکز و تنظیم هیجان اثر بگذارند.
تصور کنید فردی چند هفته است خواب کافی ندارد.
در طول روز با مسئولیت‌های کاری و خانوادگی روبه‌رو است و فرصتی برای استراحت پیدا نمی‌کند.
در چنین وضعیتی ممکن است حتی یک مسئله کوچک نیز برای او سنگین‌تر از حالت معمول به نظر برسد.
گاهی ما تلاش می‌کنیم تمام مشکلات را با تغییر فکر و نگرش حل کنیم، در حالی که بخشی از مسئله به نیازهای جسمی پاسخ‌داده‌نشده مربوط است.
خواب کافی، رسیدگی به سلامت جسمی، استراحت و ایجاد تعادل میان کار و زندگی به‌تنهایی همه مشکلات را حل نمی‌کنند، اما می‌توانند منابع لازم برای مقابله با فشار را تقویت کنند.
اگر فرد برای مدت طولانی دچار خستگی شدید، اختلال خواب یا مشکلات جسمی است، بهتر است این وضعیت را جدی بگیرد و در صورت نیاز از متخصص کمک بگیرد.
آیا علت تاب‌آوری پایین در همه افراد یکسان است؟
خیر.
ممکن است دو نفر هر دو تاب‌آوری پایینی را تجربه کنند، اما ریشه‌های این وضعیت در آن‌ها کاملاً متفاوت باشد.
برای یک نفر، تجربه‌های دشوار کودکی و نبود حمایت عاطفی نقش مهم‌تری داشته باشد.
برای فرد دیگر، فشار اقتصادی و فرسودگی ناشی از مسئولیت‌های طولانی‌مدت عامل اصلی باشد.
شخص دیگری ممکن است مهارت‌های تنظیم هیجان را به‌خوبی یاد نگرفته باشد یا به دلیل تجربه شکست‌های پی‌درپی، احساس اثرگذاری خود را از دست داده باشد.
به همین دلیل نمی‌توان برای همه افراد یک نسخه یکسان پیچید.
شناخت ریشه‌ها اهمیت دارد؛ زیرا راهکاری که برای یک نفر مفید است، ممکن است برای فرد دیگری کافی نباشد.
آیا تاب‌آوری پایین ارثی است؟
گاهی افراد تصور می‌کنند تاب‌آوری یک ویژگی کاملاً ژنتیکی است و بعضی انسان‌ها از ابتدا قوی‌تر و بعضی دیگر ضعیف‌تر به دنیا می‌آیند.
اما چنین برداشتی بیش از حد ساده‌انگارانه است.
ویژگی‌های زیستی و تفاوت‌های فردی می‌توانند در واکنش افراد به استرس نقش داشته باشند، اما تاب‌آوری فقط به ژنتیک وابسته نیست.
تجربه‌های زندگی، روابط، محیط رشد، مهارت‌های آموخته‌شده و منابع اجتماعی نیز اهمیت دارند.
به همین دلیل ممکن است فردی در یک دوره از زندگی تاب‌آوری کمتری داشته باشد، اما با تغییر شرایط، دریافت حمایت و یادگیری مهارت‌های جدید بتواند بهتر با مشکلات کنار بیاید.
پس نباید تاب‌آوری پایین را یک ویژگی تغییرناپذیر تصور کنیم.
آیا والدین می‌توانند ناخواسته زمینه تاب‌آوری پایین را ایجاد کنند؟
والدین نقش مهمی در شکل‌گیری مهارت‌های روانی فرزندان دارند؛ اما این موضوع به معنای مقصر دانستن آن‌ها نیست.
بسیاری از والدین با نیت خوب رفتارهایی انجام می‌دهند که ممکن است فرصت یادگیری بعضی مهارت‌ها را از کودک بگیرند.
برای مثال، وقتی والدین همیشه به‌جای کودک تصمیم می‌گیرند، ممکن است او فرصت کافی برای تجربه حل مسئله و پذیرش پیامد انتخاب‌هایش پیدا نکند.
وقتی هر اشتباه با سرزنش شدید همراه باشد، کودک ممکن است از تجربه کردن بترسد.
وقتی احساسات کودک نادیده گرفته شوند، ممکن است یاد بگیرد آن‌ها را پنهان کند.
از طرف دیگر، حمایت بیش از اندازه و جلوگیری از مواجهه کودک با هر نوع ناکامی نیز می‌تواند فرصت تمرین سازگاری را محدود کند.
البته منظور این نیست که کودک را در شرایط سخت تنها بگذاریم. حمایت سالم یعنی در کنار او باشیم، اما به‌تدریج فرصت تجربه، انتخاب و یادگیری را نیز فراهم کنیم.
کودک باید بداند اشتباه کردن پایان رابطه یا ارزشمندی او نیست و در زمان دشواری می‌تواند از دیگران کمک بگیرد.
چگونه ریشه تاب‌آوری پایین خودمان را پیدا کنیم؟
شناخت عوامل عمومی مفید است، اما مهم‌تر از آن پیدا کردن الگویی است که در زندگی خودمان وجود دارد.
برای این کار لازم نیست فوراً به دنبال یک اتفاق بزرگ در گذشته بگردیم.
می‌توانیم با چند سؤال ساده شروع کنیم:
۱. در چه موقعیت‌هایی بیشتر احساس ناتوانی می‌کنم؟
آیا فشار کاری، مشکلات مالی، اختلاف‌های خانوادگی، انتقاد دیگران یا تغییرات ناگهانی بیشتر از سایر موقعیت‌ها مرا تحت تأثیر قرار می‌دهند؟
۲. وقتی با مشکل روبه‌رو می‌شوم، چه باوری درباره خودم دارم؟
آیا با خودم می‌گویم «من نمی‌توانم»، «همیشه شکست می‌خورم» یا «هیچ‌کس به من کمک نمی‌کند»؟
۳. آیا در گذشته فرصت کافی برای یادگیری و بازیابی داشته‌ام؟
ممکن است سال‌ها در شرایطی بوده باشم که مجبور شده‌ام بدون حمایت کافی، مشکلات متعددی را مدیریت کنم.
۴. آیا در زندگی امروز من منبع حمایتی وجود دارد؟
آیا کسی را دارم که بتوانم با او صادقانه صحبت کنم؟ آیا در صورت نیاز می‌توانم از کمک تخصصی یا اجتماعی استفاده کنم؟
۵. آیا به نیازهای جسمی و روانی خودم توجه می‌کنم؟
خواب، استراحت، سلامت جسمی و زمان شخصی چه جایگاهی در زندگی من دارند؟
پاسخ دادن به این پرسش‌ها می‌تواند به شما کمک کند به‌جای قضاوت کلی درباره شخصیت خود، عوامل مؤثر بر شرایطتان را بهتر بشناسید.
برای تغییر ریشه‌های تاب‌آوری پایین از کجا شروع کنیم؟
شناخت ریشه‌ها زمانی ارزشمند است که به اقدام مناسب منجر شود.
اگر متوجه شده‌اید فشارهای طولانی‌مدت نقش مهمی در زندگی شما دارند، شاید لازم باشد بخشی از مسئولیت‌ها را بازنگری کنید یا برای استراحت و بازیابی زمان مشخصی در نظر بگیرید.
اگر باورهای سخت‌گیرانه و خودسرزنشی در شما پررنگ هستند، می‌توانید یاد بگیرید میان اشتباه کردن و بی‌ارزش بودن تفاوت قائل شوید.
اگر احساس می‌کنید در زمان مشکلات نمی‌توانید احساسات خود را مدیریت کنید، تمرین‌های تنظیم هیجان و یادگیری مهارت‌های مقابله با استرس می‌توانند کمک‌کننده باشند.
اگر تجربه‌های گذشته هنوز برای شما دردناک هستند، گفت‌وگو با روان‌شناس می‌تواند فرصتی برای بررسی و پردازش آن‌ها فراهم کند.
اگر حمایت اجتماعی کافی ندارید، می‌توانید به‌تدریج ارتباط خود را با افراد قابل اعتماد تقویت کنید.
و اگر شرایط اقتصادی یا اجتماعی بخش بزرگی از فشار را ایجاد کرده است، باید در کنار مهارت‌های فردی، به دنبال منابع حمایتی، مشاوره و راهکارهای عملی متناسب با شرایط خود نیز باشید.
قرار نیست همه ریشه‌ها یک‌باره تغییر کنند. گاهی شناخت یک عامل و برداشتن یک قدم کوچک برای مدیریت آن، شروع مهمی است.
آیا برای تغییر تاب‌آوری پایین به کمک متخصص نیاز داریم؟
همیشه نه؛ اما در بعضی شرایط کمک حرفه‌ای می‌تواند بسیار مؤثر باشد.
اگر تجربه‌های آسیب‌زا، سوگ، اضطراب شدید، مشکلات طولانی‌مدت خواب یا فشارهای روانی بر عملکرد روزانه شما اثر جدی گذاشته‌اند، بهتر است از روان‌شناس یا متخصص سلامت روان کمک بگیرید.
گاهی فرد می‌داند چه چیزی او را تحت فشار قرار می‌دهد، اما نمی‌تواند به‌تنهایی الگوهای فکری و رفتاری خود را تغییر دهد.
کمک گرفتن به معنای ناتوانی نیست. همان‌طور که برای بعضی مشکلات جسمی به پزشک مراجعه می‌کنیم، برای مسائل روانی نیز می‌توانیم از دانش و تجربه متخصصان استفاده کنیم.
همچنین اگر بخشی از مشکل به شرایط اقتصادی، شغلی یا خانوادگی مربوط است، استفاده از منابع حمایتی مناسب می‌تواند در کنار کمک روان‌شناختی اهمیت داشته باشد.
سخن پایانی
اگر می‌پرسید علت تاب‌آوری پایین چیست، باید بدانید که پاسخ همیشه در یک ویژگی شخصیتی یا یک اتفاق خاص خلاصه نمی‌شود.
گاهی ریشه آن به تجربه‌های کودکی برمی‌گردد.
گاهی فشارهای طولانی‌مدت فرصت بازیابی را از فرد می‌گیرند.
گاهی باورهای محدودکننده، درماندگی آموخته‌شده یا ناآشنایی با مهارت‌های مدیریت احساسات نقش دارند.
و گاهی شرایط اقتصادی، روابط نامناسب یا فرسودگی جسمی باعث می‌شوند فرد منابع کافی برای مقابله با مشکلات در اختیار نداشته باشد.
مهم این است که به‌جای سرزنش خودمان، شرایط را دقیق‌تر بررسی کنیم.
اگر در مقاله نشانه‌های تاب‌آوری پایین بعضی از الگوها را در خودتان تشخیص داده‌اید، حالا می‌توانید یک قدم عمیق‌تر بروید و از خودتان بپرسید:
«چه تجربه‌ها و شرایطی باعث شده‌اند که در این موقعیت‌ها چنین واکنشی نشان بدهم؟»
این سؤال به شما کمک می‌کند به‌جای جنگیدن با خودتان، ریشه‌ها را بشناسید و برای تغییر آن‌ها قدم بردارید.
تاب‌آوری یک توانایی ثابت و غیرقابل‌تغییر نیست. با شناخت بهتر خود، دریافت حمایت مناسب، اصلاح برخی الگوها و فراهم کردن شرایط بهتر برای زندگی می‌توان منابع لازم برای سازگاری با سختی‌ها را تقویت کرد.
قرار نیست همیشه قوی باشیم؛ قرار است یاد بگیریم در روزهای دشوار، راهی برای مراقبت از خود و ادامه دادن پیدا کنیم.
